[TÁC DỤNG CỦA MÀU SẮC - WASSILY KANDINSKY]
Bản dịch Hoàng Ngọc Biên
(1866-1944) Wassily [hay Vassili] Kandinsky (Vasily Vasilyevich Kandinsky) nhà danh hoạ gốc Nga, là một trong những người đầu tiên sáng tạo lối vẽ trừu tượng của hội hoạ hiện đại. Sinh ra trong một gia đình yêu âm nhạc, với song thân của ông chơi dương cầm và thụ cầm, Kandinsky đã học dương cầm và trung hồ cầm từ thuở nhỏ và trở thành một nhạc sĩ điêu luyện trước khi dấn thân vào sự nghiệp hội hoạ.
Âm nhạc đã ảnh hưởng rất nhiều đến nghệ thuật hội hoạ của ông. Kandinsky đã từng nói: “Âm nhạc là người thầy tối thượng,” và “Màu sắc là phím đàn, mắt là cái búa đập lên nó, tâm hồn là thứ nhạc khí có muôn ngàn dây cung. Còn người nghệ sĩ, hắn là bàn tay nhờ có phím này hay phím nọ mà có được sự rung động đúng điệu của tâm hồn.”
Trong lịch sử của nhân loại, ý niệm về sự tương quan giữa màu sắc và hoà âm đã được nhiều người lưu ý đến và đã gây cảm hứng cho đến cả một số nhà khoa học, như Isaac Newton, chẳng hạn. Tuy nhiên, Kandinsky là người đầu tiên áp dụng ý niệm này vào thực hành hội hoạ với một lý thuyết độc đáo mà ông đã diễn giải qua nhiều bài viết.Wassily Kandinsky
TÁC DỤNG CỦA MÀU SẮC
Ta hãy nhìn vào một bảng pha màu vẽ phủ đầy màu sắc. Có hai hậu quả song song xảy ra:
1. Về phương diện thuần vật chất, con mắt cảm giác màu sắc. Mắt cảm thấy được những đặc tính của màu sắc và thích thú vì vẻ đẹp của nó. Niềm vui len vào tâm hồn của kẻ thưởng ngoạn đang nếm nó như một người sành sõi nếm đồ ăn ngon. Con mắt nhận một sự kích thích giống như tác dụng mà một thức ăn có gia vị gây ra trên khẩu cái. Nhưng nó cũng rất có thể vì đó mà trở nên tĩnh lặng và lạnh mát như một ngón tay khi đụng tới nước đá. Vậy cảm tưởng này hoàn toàn thuộc vật chất, cũng như mọi thứ cảm giác, trong kỳ hạn ngắn, và chỉ ở trên bề mặt. Tâm hồn vừa trở lại khép kín thì cảm tưởng đó cũng tan biến không để lại một dấu vết.
Trong khi đụng vào nước đá, người ta chỉ có thể có một cảm giác lạnh vật chất. Khi ngón tay trở lại nóng, cảm giác đã bị quên đi. Khi mắt không còn thấy màu sắc, tác dụng vật chất của màu sơn cũng ngưng lại. Cảm giác vật chất về cái lạnh của nước đá, khi đi vào một cách sâu đậm, nó làm thức dậy những cảm tưởng khác càng ngày càng mạnh hơn và có thể khởi phát cả một chuỗi những biến cố tâm linh. Cảm tưởng hời hợt trên bề mặt về màu sắc và sự phát triển cảm tưởng đó cũng giống như vậy.
Với một cảm năng ở mức trung bình, những đồ vật quen thuộc có một tác dụng hời hợt, trong khi những đồ vật mà ta trông thấy lần đầu tiên gây ra nơi ta một ấn tượng sâu đậm. Bởi vậy đứa bé khi thấy rằng mỗi đồ vật đối với nó đều là những thứ đồ mới thì cảm thấy được thực tại của thế giới. Ánh sáng thu hút nó, nó muốn bắt được ánh sáng và nó bị bỏng những ngón tay. Thế là từ đó đối với ngọn lửa nó sẽ thấy sợ và thấy nể. Nó sẽ biết rằng ánh sáng không phải chỉ có thể làm hại, mà còn đuổi mất bóng tối và kéo dài buổi ban ngày, và lại có thể đun nóng, nấu chín và đôi khi tạo được một cảnh tượng vui mắt. Sau kinh nghiệm đó, nó sẽ làm quen với ánh sáng và những gì nó biết được về ánh sáng sẽ được nó ghi vào trong óc não. Cường độ của sự thích thú giảm dần và biến mất. Cảnh tượng ngọn lửa còn tranh đấu chống lại sự dửng dưng, nhưng nó đã mất một cách lặng lẽ vẻ quyến rũ của nó. Dần dần, thế giới tỉnh mộng. Bấy giờ rốt cuộc người ta mới biết rằng cây cối cho bóng mát, rằng ngựa chạy nhanh, rằng xe hơi còn chạy nhanh hơn nữa, rằng chó thì cắn, mặt trăng thì ở xa, và con người mà ta thấy trong mặt kính chỉ là một dáng bên ngoài.
Con người càng phát triển và hoàn thành mình, phạm vi những đặc tính mà hắn nhận biết được nơi người ta và sự vật cũng lớn lên. Người ta và sự vật khoác một ý nghĩa và rốt cuộc ý nghĩa đó tan ra thành một âm vang trong nội tâm.
Màu sắc đối với một cảm năng thô lỗ chỉ có những tác dụng hời hợt và, sự kích thích một khi đã biến mất, thì những tác dụng đó cũng tiêu tán. Dù là sơ đẳng, những tác dụng đó cũng biến đổi. Những màu sáng thu hút con mắt nhìn và giữ được nó hơn. Những màu sáng và nóng còn giữ được mắt hơn nữa: cũng như ngọn lửa thu hút con người một cách không làm sao cản được, màu đỏ son lôi cuốn và kích thích cái nhìn. Màu vàng chanh tươi làm chói mắt. Mắt không chịu nổi màu đó. Người ta có thể bảo như một lỗ tai bị xé rách bởi giọng kèn chát chúa. Mắt nhìn nhấp nháy và sẽ đắm trong những vùng sâu hút yên tĩnh của màu lam và màu xanh.
2. Cái tâm linh mà màu sắc đang tác dụng càng được khai hoá thì cảm xúc mà tác dụng sơ đẳng đó gây ra trong tâm hồn càng sâu đậm. Trong trường hợp này nó được có thêm một tác dụng tâm linh thứ hai. Vậy nên màu sắc gây ra một sự rung cảm tâm linh. Và hiệu ứng vật chất hời hợt của nó, tóm lại, chỉ là con đường nó dùng để đi tới tâm hồn. Nếu tác dụng thứ hai này thật sự là một tác dụng trực tiếp, như người ta vẫn có quyền giả dụ theo những gì người ta vừa mới được trông thấy, hay trái lại, nếu nó chỉ được tiếp nhận do liên tưởng, thì thật khó mà phân định được. Bởi tâm hồn vốn liên kết chặt chẽ với thể xác, một cảm xúc nào đó bao giờ cũng có thể do liên tưởng mà gây ra một cảm xúc khác đáp ứng lại. Màu đỏ, chẳng hạn, vì ngọn lửa có màu đỏ, có thể khởi phát một sự rung cảm nội tâm giống như chấn động của ngọn lửa. Màu đỏ nóng có một tác dụng kích thích. Chắc hẳn, bởi vì nó giống màu máu, nên ấn tượng mà nó tạo ra có thể là khó nhọc, có thể bảo là đau đớn nữa. Màu sắc, ở đây, đánh thức ký ức của một nguyên động lực vật chất khác đang gây một tác dụng khó nhọc nơi tâm hồn.
Nếu lúc nào cũng như vậy, thật dễ mà cắt nghĩa bằng liên tưởng tất cả những hiệu ứng vật chất của màu sắc không những chỉ trên thị giác mà còn trên những giác quan khác. Chẳng hạn bảo rằng màu vàng sáng cho ta một ấn tượng chua và the bởi vì nó làm ta nghĩ đến một quả chanh, đó là một lối giải thích cần phải gạt bỏ.
Về vị của màu sắc, những thí dụ cũng không thiếu gì, nhưng trong những thí dụ đó lối giải thích kia cũng không có giá trị gì hơn. Một vị y sĩ ở Dresde kể lại là một trong những bệnh nhân của ông, “một người phi thường và rất cao siêu”, có thói quen nói về một thứ nước xốt rằng ông ta thấy nó có một vị “xanh”. Một lối giải thích khác có thể được chấp nhận, dù khác nhưng cũng tương tự như lối giải thích trên. Ở nơi một người tiến triển một cách thật phi thường, sự xâm nhập vào tâm hồn thật là trực tiếp, chính tâm hồn cũng thật là mở rộng cho tất cả những ấn tượng đến nỗi mọi sự kích thích đi vào tận nó liền làm cho những cơ quan khác có phản ứng ngay: trong trường hợp của chúng ta, là con mắt — phản ứng nhắc lại tiếng dội hay âm vang của một thứ nhạc khí mà những cung dây bị rung chuyển do âm thanh của một nhạc khí khác đến lượt nó cũng rung động. Một người mà cảm năng sâu sắc cũng giống như những chiếc vĩ cầm tốt đã được người ta đàn nhiều lần, những chiếc vĩ cầm đó chỉ đụng nhẹ một tí là đã rung chuyển hết các dây cung.
Dĩ nhiên, nếu người ta dừng lại ở lối giải thích này, thì phải chấp nhận rằng con mắt có liên hệ chặt chẽ không những chỉ với vị giác, mà còn với những giác quan khác, là điều vả lại cũng đã được chứng thực bởi kinh nghiệm. Có những màu có vẻ như sần sùi và làm chói mắt. Những màu khác trái lại cho ta một ấn tượng láng bóng, mịn màng. Người ta sẽ thích nâng niu những màu đó (tỉ dụ như màu lam outremer sẫm, màu xanh chrome, màu đỏ laque). Chính cảm giác đó gây ra sự khác biệt trong các màu sắc, giữa những màu nóng và những màu lạnh. Có nhiều màu, như màu đỏ laque, có vẻ mềm dịu và êm ái; có nhiều màu khác, như xanh cobalt, màu xanh lam (ôxýt), lúc nào cũng cứng và khô, ngay cả khi chúng ra khỏi ống màu.
Người ta vẫn thường nói tới “hương vị của màu sắc”, hay về âm thanh của chúng. Và vì âm thanh đó là hiển nhiên, nên không có một ai có thể tìm thấy một sự giống nhau giữa màu vàng chói và những nốt thấp của đàn dương cầm hoặc giữa giọng soprano và màu đỏ laque sẫm.
Dựa trên sự liên tưởng, lối giải thích này không đủ để biện giải những trường hợp quan trọng nhất. Mọi người đều biết tác dụng của ánh sáng màu trên thể xác, cái tác dụng mà khoa trị bệnh bằng màu sắc thường dùng. Nhiều lần, trong một vài bệnh thần kinh người ta đã thử dùng, với những mục đích chữa bệnh, những đặc tính của màu sắc. Và người ta đã quan sát thấy rằng ánh sáng đỏ làm bổ sức cho tim, và ngược lại, màu lam làm cho nhịp tim chậm lại và còn có thể, ít ra là trong chốc lát, làm cho nhịp tim tê liệt. Rủi thay vì sự kiện những hậu quả tương tự cũng có thể được quan sát nơi thú vật và nơi thảo mộc nên lối giải thích đó mất hết cả giá trị. Cho rằng màu sắc tiềm ẩn một sức mạnh tuy còn chưa được biết nhiều nhưng có thật, hiển nhiên, và tác dụng trên khắp thể xác con người cũng không phải là ít chính xác.
Hơn nữa người ta không phải chỉ dựa trên liên tưởng mà thôi để giải thích tác dụng của màu sắc trên tâm hồn. Màu sắc, tuy thế, là một phương cách gây ảnh hưởng trực tiếp trên tâm hồn. Màu sắc là phím đàn, mắt là cái búa đập lên nó, tâm hồn là thứ nhạc khí có muôn ngàn dây cung.
Còn người nghệ sĩ, hắn là bàn tay nhờ có phím này hay phím nọ mà có được sự rung động đúng điệu của tâm hồn.
Vậy sự hoà hợp các màu sắc dĩ nhiên chỉ được dựa trên nguyên tắc của sự va chạm hữu hiệu.
Tâm hồn con người, được khích động ngay ở điểm dễ cảm xúc nhất, đã đáp lại.
Nền tảng đó, chúng ta gọi nó là Nguyên tắc của sự Cần Thiết Nội Tâm.
———
Dịch từ bản tiếng Pháp trong DU SPIRITUEL DANS L’ART ET DANS ET DANS LA PEINTURE EN PARTICULIER, collection Folio/Essais (Paris: Gallimard, 1988). Bản dịch từng xuất hiện trên tạp chí VĂN, số 93, tháng 10.1967, Saigon — số đặc biệt “Viết cho Hội Hoạ”.
Theo tienve.org